Naar schatting 15.000 volwassen Zoetermeerders hebben dagelijks moeite met lezen, schrijven, rekenen of digitale handelingen. Dat kan problemen opleveren bij het begrijpen van officiële brieven, het regelen van geldzaken of het volgen van medische adviezen. Om te voorkomen dat inwoners hierdoor buiten de boot vallen, komt de gemeente Zoetermeer met een nieuwe uitvoeringsagenda voor de aanpak van laaggeletterdheid. De komende vier jaar ligt de nadruk op jongeren, gezinnen en ondersteuning op de werkvloer.

In Zoetermeer heeft zo’n 10 tot 12 procent van de volwassen inwoners beperkte basisvaardigheden. Voor deze groep kunnen alledaagse handelingen een uitdaging zijn. Denk aan het begrijpen van officiële post van de gemeente of de Belastingdienst, het lezen van een medische bijsluiter of het volgen van het schoolwerk van kinderen via digitale ouderportalen.

Oorzaken en zorgen over jongeren

Dat er ook in Zoetermeer aandacht aan dit probleem moet worden besteed, is volgens Michael Halve van Stichting Lezen en Schrijven geen toeval.

“In Zoetermeer komen meerdere risicofactoren samen: sociaaleconomische achterstand, een hoog aandeel laagopgeleiden en een geschiedenis van snelle stadsontwikkeling zonder voldoende sociale structuur”, legt Halve uit.

Volgens hem ligt het probleem niet alleen bij de mensen zelf, maar zegt het ook iets over de maatschappij. “Je ziet het in wijken zoals Palenstein en Seghwaert. Mensen willen wel, maar raken de weg kwijt in de wirwar van instanties, ingewikkelde formulieren en digitale eisen.”

Zorgen over jongeren

Vooral over de ontwikkeling onder jongeren maakt Halve zich zorgen.

“Als je de basis niet meekrijgt, blijf je je hele leven achterlopen, en dat begint vaak al thuis. Jongeren verlaten het onderwijs geregeld met een achterstand, waardoor het probleem zich opnieuw aan het opbouwen is. De meeste mensen willen echt vooruit en meedoen, maar dan moeten we stoppen met alles zó ingewikkeld te maken dat zij er simpelweg niet meer bij kunnen.”

Terugblik op actieplan 2023-2025

Uit de evaluatie van het eerdere Zoetermeerse actieplan (2023-2025) blijkt dat er de afgelopen jaren al flink is ingezet op ondersteuning. In drie jaar tijd namen ruim 12.000 inwoners deel aan educatieve trajecten. Meer dan 10.000 deelnemers vonden aansluiting bij laagdrempelig en informeel aanbod, zoals het wekelijkse Taalcafé in Bibliotheek Forum Zoetermeer of via één-op-ééncontact met een taalmaatje. Bij ruim 800 deelnemers werd een aantoonbare niveaustijging vastgesteld.

Toch blijft het signaleren van achterstanden een grote uitdaging, met name onder inwoners die in Nederland zijn geboren en getogen (NT1’ers). Karin Kievit, coördinator van het Taalhuis bij de bibliotheek, ziet die drempel geregeld in de praktijk.

“Het zit in alle leeftijden, achtergronden en buurten”, legt Kievit uit. “Vaak herkennen mensen zichzelf niet eens in het woord ‘laaggeletterd’. Ze geven gewoon aan moeite te hebben met officiële brieven of het regelen van digitale zaken.”

Bij het Taalhuis staat een laagdrempelige benadering centraal. “Mensen hoeven niet eerst te bewijzen wat ze niet kunnen. Ze stappen binnen en we kijken samen wat past.”

Gevolgen voor de gezondheid

Laaggeletterdheid kan ook invloed hebben op de gezondheid. Wie moeite heeft met lezen, kan bijvoorbeeld vastlopen bij het omgaan met aandoeningen zoals diabetes, doordat bijsluiters of leefstijladviezen niet goed worden begrepen en belangrijke informatie wordt gemist.

Om hierbij te helpen, biedt het Forum naast het Taalhuis ook een Oefenplein aan. Dit is een vrij toegankelijke plek waar inwoners zelfstandig of met begeleiding aan de slag kunnen met taal, rekenen en computervaardigheden.

Nieuwe aanpak gemeente

Om het taboe rond laaggeletterdheid te doorbreken, kiest de gemeente voor een andere aanpak. Naast traditionele taallessen worden basisvaardigheden gekoppeld aan alledaagse activiteiten. Dat wordt ook wel camouflageaanbod genoemd.

Zo kunnen deelnemers bijvoorbeeld werken aan hun taalvaardigheid tijdens techniekprojecten bij Stichting Ecoware of kook- en leefstijlsessies bij Praktijkcollege Zoetermeer. Doordat de lessen plaatsvinden in een vertrouwde omgeving, voelt het minder als een schoolse les en is de drempel om mee te doen lager.

De gemeente zet in op vier groepen

In de uitvoeringsagenda voor de komende vier jaar richt Zoetermeer zich op vier belangrijke groepen. Als regionale contactgemeente voor Zuid-Holland Centraal wil de stad vooral inzetten op gezinnen, jongeren, werkenden en de eigen gemeentelijke organisatie.

Bij gezinnen ligt de nadruk op het vroeg herkennen van taalachterstanden. Via de Meerpunten en de jeugdgezondheidszorg wil de gemeente problemen eerder signaleren. Vanaf 2028 is het de bedoeling om op minimaal drie scholen gericht taalaanbod aan te bieden, zodat taalachterstanden bij ouders niet worden doorgegeven aan hun kinderen.

Ook jongeren tussen de 16 en 27 jaar krijgen extra aandacht. De gemeente wil de aansluiting tussen het praktijkonderwijs en het mbo verbeteren en onderzoekt daarnaast of er minstens vijf nieuwe plekken in de stad kunnen komen waar jongeren direct worden benaderd en geholpen.

Op de werkvloer wil Zoetermeer samen met sociaal ontwikkelbedrijf De Binnenbaan en het Regionaal Werkcentrum werkgevers helpen om taalachterstanden bij medewerkers eerder te herkennen. Ook wil de gemeente werkgevers stimuleren om personeel de kans te geven hun basisvaardigheden verder te ontwikkelen.

Daarnaast kijkt de gemeente naar haar eigen organisatie. Medewerkers van onder meer Werk & Inkomen, de Wmo en de schuldhulpverlening krijgen structureel scholing, zodat zij signalen van beperkte basisvaardigheden beter kunnen herkennen.

Ook keert de jaarlijkse Taalmeterdag terug in het Forum. Daar kunnen mensen met een bijstandsuitkering vrijblijvend hun taalvaardigheid laten testen en, als dat nodig is, worden doorverwezen naar passend lesaanbod.

Met het uitvoeringsplan wil Zoetermeer ervoor zorgen dat iedereen meer kansen krijgt om mee te doen in de samenleving. Door problemen met basisvaardigheden eerder aan te pakken, hoopt de gemeente te voorkomen dat ze uitgroeien tot grotere problemen, zoals schulden of eenzaamheid. De gemeenteraad buigt zich binnenkort over de voorstellen.

Beeld: Emma Odijk